डायऑक्सेन? हा निव्वळ पूर्वग्रहाचा प्रश्न आहे.

डायऑक्सेन म्हणजे काय? ते कुठून आले?

डायऑक्सेन, याचे योग्य लेखन डायऑक्सेन असेच आहे. पण 'evil' हा शब्द टाईप करायला खूप अवघड असल्यामुळे, या लेखात आम्ही त्याऐवजी नेहमीचे वाईट शब्द वापरणार आहोत. हे एक सेंद्रिय संयुग आहे, ज्याला डायऑक्सेन, १,४-डायऑक्सेन असेही ओळखले जाते, आणि तो एक रंगहीन द्रव आहे. डायऑक्सेनची तीव्र विषारीता कमी असते, आणि त्याचे भूल देणारे व उत्तेजक परिणाम होतात. चीनमधील सौंदर्यप्रसाधनांच्या सध्याच्या सुरक्षा तांत्रिक संहितेनुसार, डायऑक्सेन हा सौंदर्यप्रसाधनांमधील एक प्रतिबंधित घटक आहे. ते घालण्यास मनाई असूनही, सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये अजूनही डायऑक्सेनची तपासणी का केली जाते? तांत्रिकदृष्ट्या अपरिहार्य असलेल्या कारणांमुळे, डायऑक्सेन अशुद्धी म्हणून सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये मिसळला जाण्याची शक्यता असते. तर मग, कच्च्या मालातील अशुद्धी कोणत्या असतात?

शॅम्पू आणि बॉडी वॉशमध्ये सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या स्वच्छता घटकांपैकी एक म्हणजे सोडियम फॅटी अल्कोहोल इथर सल्फेट, ज्याला सोडियम एईएस (AES) किंवा एसएलईएस (SLES) असेही ओळखले जाते. हा घटक नैसर्गिक पाम तेल किंवा पेट्रोलियमसारख्या कच्च्या मालापासून फॅटी अल्कोहोलमध्ये बनवला जाऊ शकतो, परंतु त्याचे संश्लेषण इथॉक्सिलेशन, सल्फोनेशन आणि न्यूट्रलायझेशन यांसारख्या अनेक टप्प्यांमधून केले जाते. यातील मुख्य टप्पा म्हणजे इथॉक्सिलेशन. अभिक्रिया प्रक्रियेच्या या टप्प्यात, इथिलीन ऑक्साईड हा कच्चा माल म्हणून वापरावा लागतो, जो रासायनिक संश्लेषण उद्योगात मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा एक मोनोमर आहे. इथॉक्सिलेशन अभिक्रियेच्या प्रक्रियेत, इथॉक्सिलेटेड फॅटी अल्कोहोल तयार करण्यासाठी फॅटी अल्कोहोलमध्ये इथिलीन ऑक्साईड मिसळण्याव्यतिरिक्त, इथिलीन ऑक्साईडच्या (EO) दोन रेणूंचे संघनन होऊन एक उप-उत्पादन, म्हणजेच डायऑक्सेन, तयार होते. ही विशिष्ट अभिक्रिया खालील आकृतीत दर्शविली आहे:

सर्वसाधारणपणे, कच्च्या मालाचे उत्पादक डायऑक्सेन वेगळे करून शुद्ध करण्यासाठी नंतरच्या टप्प्यांचा अवलंब करतात. वेगवेगळ्या कच्च्या मालाच्या उत्पादकांचे वेगवेगळे मापदंड असतात. बहुराष्ट्रीय सौंदर्यप्रसाधने उत्पादक देखील या निर्देशकावर नियंत्रण ठेवतात, जो साधारणपणे २० ते ४० पीपीएम असतो. तयार उत्पादनांमधील (जसे की शॅम्पू, बॉडी वॉश) प्रमाणाच्या मानकांसाठी कोणतेही विशिष्ट आंतरराष्ट्रीय मापदंड नाहीत. २०११ मधील बावांग शॅम्पू प्रकरणानंतर, चीनने तयार उत्पादनांसाठी ३० पीपीएम पेक्षा कमी असे मानक निश्चित केले.

डायऑक्सेनमुळे कर्करोग होतो, त्यामुळे सुरक्षिततेच्या दृष्टीने काही चिंता आहे का?

दुसऱ्या महायुद्धापासून वापरला जाणारा कच्चा माल म्हणून, सोडियम सल्फेट (SLES) आणि त्याचे उप-उत्पादन डायऑक्सेन यांचा विस्तृत अभ्यास केला गेला आहे. युनायटेड स्टेट्स फूड अँड ड्रग ॲडमिनिस्ट्रेशन (FDA) गेल्या ३० वर्षांपासून ग्राहकोपयोगी उत्पादनांमधील डायऑक्सेनचा अभ्यास करत आहे, आणि हेल्थ कॅनडाने असा निष्कर्ष काढला आहे की सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये डायऑक्सेनचे अल्प प्रमाण असण्याने ग्राहकांना, अगदी मुलांनाही, आरोग्याचा धोका निर्माण होत नाही (कॅनडा). ऑस्ट्रेलियन नॅशनल ऑक्युपेशनल हेल्थ अँड सेफ्टी कमिशननुसार, ग्राहकोपयोगी वस्तूंमधील डायऑक्सेनची आदर्श मर्यादा ३० पीपीएम आहे, आणि विषशास्त्रीयदृष्ट्या स्वीकारार्ह उच्च मर्यादा १०० पीपीएम आहे. चीनमध्ये, २०१२ नंतर, सौंदर्यप्रसाधनांमधील डायऑक्सेनच्या प्रमाणासाठी असलेली ३० पीपीएमची मर्यादा, सामान्य वापराच्या परिस्थितीत विषशास्त्रीयदृष्ट्या स्वीकारार्ह असलेल्या १०० पीपीएमच्या उच्च मर्यादेपेक्षा खूपच कमी आहे.

दुसरीकडे, यावर जोर दिला पाहिजे की चीनच्या सौंदर्यप्रसाधन मानकांमधील डायऑक्सेनची मर्यादा ३० पीपीएम पेक्षा कमी आहे, जे जगातील एक उच्च मानक आहे. कारण वस्तुतः, अनेक देशांमध्ये आणि प्रदेशांमध्ये डायऑक्सेनच्या प्रमाणाची मर्यादा आपल्या मानकांपेक्षा जास्त आहे किंवा कोणतीही स्पष्ट मानके नाहीत.

खरं तर, डायऑक्सेनचे अल्प प्रमाण निसर्गातही सामान्यपणे आढळते. यूएस टॉक्सिक सबस्टन्सेस अँड डिसीज रजिस्ट्रीनुसार, डायऑक्सेन चिकन, टोमॅटो, कोळंबी आणि अगदी आपल्या पिण्याच्या पाण्यातही आढळते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या पिण्याच्या पाण्याच्या गुणवत्तेसाठीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांच्या (तिसरी आवृत्ती) मते, पाण्यातील डायऑक्सेनची मर्यादा ५० μg/L आहे.

तर डायऑक्सेनच्या कर्करोगजन्य समस्येचा एका वाक्यात सारांश सांगायचा झाल्यास, तो म्हणजे: डोस कोणताही असो, हानीबद्दल बोलणे चुकीचे आहे.

डायऑक्सेनचे प्रमाण जेवढे कमी, तेवढा दर्जा चांगला, बरोबर ना?

SLES च्या गुणवत्तेचा एकमेव निर्देशक डायऑक्सेन नाही. उत्पादनातील अनसल्फोनेटेड संयुगांचे प्रमाण आणि दाहक घटकांचे प्रमाण यांसारख्या इतर निर्देशकांचाही विचार करणे महत्त्वाचे आहे.

याव्यतिरिक्त, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की SLES वेगवेगळ्या आकारांमध्ये देखील येतात, ज्यातील सर्वात मोठा फरक इथॉक्सिलेशनच्या प्रमाणाचा असतो; काहींमध्ये १ EO, तर काहींमध्ये २, ३ किंवा अगदी ४ EO असतात (अर्थात, १.३ आणि २.६ सारखी दशांश स्थळे असलेली उत्पादने देखील तयार केली जाऊ शकतात). इथॉक्सिलेशनचे वाढलेले प्रमाण जितके जास्त असते, म्हणजेच EO ची संख्या जितकी जास्त असते, तितकेच त्याच प्रक्रियेत आणि शुद्धीकरण परिस्थितीत तयार होणाऱ्या डायऑक्सेनचे प्रमाण जास्त असते.

मात्र, विशेष म्हणजे, एसएलईएस (SLES) या सर्फॅक्टंटचा दाह कमी करणे हे ईओ (EO) वाढवण्यामागील कारण आहे, आणि ईओमधील एसएलईएसचे प्रमाण जितके जास्त, तितका त्वचेला कमी दाह होतो, म्हणजेच ते अधिक सौम्य असते, आणि याउलट. ईओशिवाय, एसएलएस (SLS) असतो, जो एक अत्यंत उत्तेजक घटक असून तो घटकांना आवडत नाही.

त्यामुळे, डायऑक्सेनचे प्रमाण कमी असण्याचा अर्थ असा नाही की तो एक चांगला कच्चा माल आहे. कारण जर ईओची संख्या कमी असेल, तर कच्च्या मालामुळे होणारी जळजळ अधिक असेल.

सारांश:

डायऑक्सेन हा उद्योगांद्वारे जोडला जाणारा घटक नसून, तो एक कच्चा माल आहे जो SLES सारख्या कच्च्या मालामध्ये राहणे अपरिहार्य आहे आणि तो टाळणे कठीण आहे. केवळ SLES मध्येच नाही, तर खरेतर, जोपर्यंत इथॉक्सिलेशन केले जाते, तोपर्यंत त्यात डायऑक्सेनचे अल्प प्रमाण आढळते आणि त्वचेच्या काळजीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या काही कच्च्या मालामध्येही डायऑक्सेन असतो. धोक्याच्या मूल्यांकनाच्या दृष्टिकोनातून, एक अवशिष्ट पदार्थ म्हणून, त्याचे प्रमाण पूर्णपणे शून्य असण्याचा आग्रह धरण्याची गरज नाही; सध्याच्या तपासणी तंत्रज्ञानाचा विचार केल्यास, "शोध लागला नाही" याचा अर्थ प्रमाण शून्य आहे असा होत नाही.

म्हणून, डोसच्या पलीकडे होणाऱ्या हानीबद्दल बोलणे म्हणजे गुंडगिरी करण्यासारखे आहे. डायऑक्सेनच्या सुरक्षिततेचा अनेक वर्षांपासून अभ्यास केला गेला आहे, आणि संबंधित सुरक्षा व शिफारस केलेले मानक स्थापित केले गेले आहेत, आणि १०० पीपीएम पेक्षा कमी अवशेष सुरक्षित मानले जातात. परंतु युरोपियन युनियनसारख्या देशांनी ते अनिवार्य मानक बनवलेले नाही. उत्पादनांमधील डायऑक्सेनच्या प्रमाणासाठी देशांतर्गत आवश्यकता ३० पीपीएम पेक्षा कमी आहे.

त्यामुळे, शाम्पूमधील डायऑक्सेनमुळे कर्करोगाची चिंता करण्याची गरज नाही. माध्यमांमधील चुकीच्या माहितीबद्दल बोलायचे झाल्यास, ते केवळ लक्ष वेधून घेण्यासाठी असते हे आता तुमच्या लक्षात आले असेल.