सेलेनियमचे औद्योगिक उपयोग कोणते आहेत?

इलेक्ट्रॉनिक्स उद्योग
सेलेनियममध्ये प्रकाशसंवेदनशीलता आणि अर्धसंवाहक गुणधर्म आहेत, आणि इलेक्ट्रॉनिक्स उद्योगात फोटोसेल, फोटोसेन्सर, लेझर उपकरणे, इन्फ्रारेड नियंत्रक, फोटोरेझिस्टर, ऑप्टिकल उपकरणे, फोटोमीटर, रेक्टिफायर इत्यादींच्या निर्मितीसाठी याचा वापर केला जातो. इलेक्ट्रॉनिक्स उद्योगातील सेलेनियमचा वापर एकूण मागणीच्या सुमारे ३०% आहे. उच्च शुद्धतेचे सेलेनियम (९९.९९%) आणि सेलेनियम मिश्रधातू हे फोटोकॉपीअरमधील मुख्य प्रकाश-शोषक माध्यम आहेत, जे साध्या कागदाच्या कॉपीअरमध्ये आणि लेझर प्रेससाठीच्या फोटोरिसेप्टरमध्ये वापरले जातात. ग्रे सेलेनियमचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात वैशिष्ट्यपूर्ण अर्धसंवाहक गुणधर्म आहेत आणि त्याचा उपयोग रेडिओ लहरी शोधण्यासाठी आणि त्यांचे शुद्धीकरण करण्यासाठी केला जाऊ शकतो. सेलेनियम रेक्टिफायरमध्ये भार प्रतिरोध, उच्च तापमान प्रतिरोध आणि चांगली विद्युत स्थिरता ही वैशिष्ट्ये आहेत.

काच उद्योग
सेलेनियम एक उत्तम भौतिक रंगहीनकारक आहे आणि त्याचा वापर अनेकदा काच उद्योगात केला जातो. जर काचेच्या कच्च्या मालामध्ये लोह आयन असतील, तर काच फिकट हिरवी दिसेल, आणि सेलेनियम हा धातूसारखी चमक असलेला एक घन पदार्थ आहे, थोड्या प्रमाणात सेलेनियम मिसळल्यास काच लाल दिसू शकते, हिरवा आणि लाल रंग एकमेकांना पूरक ठरतात, ज्यामुळे काच रंगहीन होते, जर जास्त प्रमाणात सेलेनियम मिसळले तर प्रसिद्ध रुबी ग्लास – म्हणजेच सेलेनियम ग्लास – बनवता येतो. सेलेनियम आणि इतर धातू एकत्र वापरून काचेला राखाडी, कांस्य आणि गुलाबी यांसारखे वेगवेगळे रंग देता येतात. इमारती आणि गाड्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काळ्या काचेतही सेलेनियम असते, जे प्रकाशाची तीव्रता आणि उष्णता हस्तांतरणाचा वेग कमी करते. याव्यतिरिक्त, चौकातील सिग्नलच्या लाल दिव्याचे लॅम्पशेड बनवण्यासाठी देखील सेलेनियम ग्लासचा वापर केला जाऊ शकतो.

धातू उद्योग
सेलेनियम स्टीलची कार्यक्षमता सुधारू शकते, त्यामुळे त्याचा वापर अनेकदा धातूकाम उद्योगात केला जातो. कास्ट आयर्न, स्टेनलेस स्टील आणि तांब्याच्या मिश्रधातूंमध्ये ०.३-०.५% सेलेनियम मिसळल्याने त्यांचे यांत्रिक गुणधर्म सुधारतात, रचना अधिक घट्ट होते आणि मशीनिंग केलेल्या भागांचा पृष्ठभाग अधिक गुळगुळीत होतो. सेलेनियम आणि इतर मूलद्रव्यांपासून बनवलेल्या मिश्रधातूंचा वापर अनेकदा कमी-व्होल्टेज रेक्टिफायर, फोटोसेल आणि थर्मोइलेक्ट्रिक सामग्रीच्या निर्मितीमध्ये केला जातो.

रासायनिक उद्योग
सेलेनियम आणि त्याची संयुगे अनेकदा उत्प्रेरक, व्हल्कनायझर आणि अँटिऑक्सिडंट म्हणून वापरली जातात. उत्प्रेरक म्हणून सेलेनियम वापरण्याचे फायदे म्हणजे सौम्य अभिक्रिया परिस्थिती, कमी खर्च, कमी पर्यावरण प्रदूषण, सोयीस्कर उत्तर-प्रक्रिया इत्यादी. उदाहरणार्थ, सल्फाइट अभिक्रियेद्वारे मूलद्रव्यीय गंधक तयार करण्याच्या प्रक्रियेत मूलद्रव्यीय सेलेनियम उत्प्रेरक म्हणून काम करते. रबर उत्पादनाच्या प्रक्रियेत, रबराचा झीज-प्रतिरोध वाढवण्यासाठी सेलेनियमचा सामान्यतः व्हल्कनायझिंग एजंट म्हणून वापर केला जातो.

आरोग्यसेवा उद्योग
सेलेनियम हा प्राणी आणि मानवांमध्ये आढळणाऱ्या काही अँटिऑक्सिडंट एन्झाइम्स (ग्लुटाथिओन पेरॉक्सिडेज) आणि सेलेनियम-पी प्रथिनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, जो मानवी रोगप्रतिकारशक्ती, कर्करोग, पोटाचे आजार, हृदय व मेंदूचे आजार, प्रोस्टेटचे आजार, दृष्टीदोष इत्यादींमध्ये सुधारणा करू शकतो. त्यामुळे सेलेनियमच्या कमतरतेमुळे होणाऱ्या विविध आजारांवर उपचार आणि उपशमनासाठी वैद्यकीय क्षेत्रात सेलेनियमचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. सेलेनियम हे मानवी शरीरासाठी एक आवश्यक सूक्ष्म मूलद्रव्य असून त्याचा मानवी आरोग्यावर महत्त्वाचा परिणाम होत असल्यामुळे, आरोग्यसेवा उद्योगाने माल्ट सेलेनियमसारखी विविध सेलेनियम पूरक उत्पादने विकसित करण्यास सुरुवात केली आहे.

इतर अनुप्रयोग
कृषी उत्पादनात, जमिनीतील सेलेनियमची कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि वनस्पतींच्या वाढीस चालना देण्यासाठी खतामध्ये सेलेनियम मिसळले जाऊ शकते. सेलेनियमचा वापर सौंदर्यप्रसाधनांमध्येही केला जातो आणि सेलेनियम असलेल्या काही सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये वृद्धत्वविरोधी गुणधर्म असतात. याव्यतिरिक्त, प्लेटिंग द्रावणात सेलेनियम मिसळल्याने प्लेटिंग केलेल्या भागांचे स्वरूप सुधारू शकते, त्यामुळे हा एक महत्त्वाचा उपाय आहे.प्लेटिंग उद्योगाला लागू केले जाते.